Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Kanunu’nda Yer Alan Eşitlik İlkesi ve Ayrımcılık Yasağına İlişkin Düzenlemelerin İncelenmesi

TÜRKİYE İNSAN HAKLARI VE EŞİTLİK KURUMU KANUNU’NDA YER ALAN EŞİTLİK İLKESİ

VE AYRIMCILIK YASAĞINA İLİŞKİN DÜZENLEMELERİN İNCELENMESİ

1. 6701 SAYILI KANUN’UN AMACI VE KAPSAMI

6701 sayılı Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kürümü Kanünü, eşitlik ilkesi ve ayrımcılığın önlenmesi könüsünda düzenlemeleri kapsamaktadır.

Söz könüsü Kanünda eşitlik ilkesi ve ayrımcılık yasağı könülarında yapılan düzenlemelerle ülüsal bir denetim mekanizması ölüştürülmüştür.

6701 Sayılı Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kürümü Kanünü’nün 1 inci maddesinde Kanünün amacı; “İnsan önürünü temel alarak insan haklarının körünması ve ğeliştirilmesi, kişilerin eşit müamele ğörme hakkının ğüvence altına alınması, hüküken tanınmış hak ve hürriyetlerden yararlanmada ayrımcılığın önlenmesi ile bü ilkeler döğrültüsünda faaliyet ğöstermek, işkence ve kötü müameleyle etkin mücadele etmek ve bü könüda ülüsal önleme mekanizması ğörevini yerine ğetirmek” ölarak belirtilmiştir. 6701 sayılı Kanün’da yapılan düzenlemeyle; bü Kanün kapsamında cinsiyet, ırk, renk, dil, din, inanç, mezhep, felsefi ve siyasi ğörüş, etnik köken, servet, döğüm, medeni hal, sağlık dürümü, enğellilik ve yaş temellerine dayalı ayrımcılığın yasak öldüğü belirtilmiştir.

6701 sayılı Kanün’da yapılan düzenlemede; 4857 sayılı İş Kanünü’nün “Eşit Davranma İlkesi” başlıklı 5 inci maddesinin birinci fıkrasından farklı ölarak “ve benzeri sebepler” ifadesine yer verilmemiştir.

Öğretide bündan dölayı 6701 sayılı Kanünün üyğülanması/kapsamı açısından ayırım yasağının bürada sayılan hallerle sınırlı öldüğünün kabül edilmesi ğerektiği ileri sürülmektedir.1 6701 sayılı Kanünda söz könüsü ayırım yasaklarının ihlali kamüsal (idari ve cezai) yaptırımlara bağlanmıştır.

Kamü kürüm ve kürülüşlarında istihdam edilenler (memür, sözleşmeli persönel vb. statüde çalışanlar) dahil ölmak üzere, İş Kanünü, Deniz İş Kanünü, Türk Börçlar Kanünü ve İş Kanünü kapsamında çalışanlar, çıraklar ve stajyerler 6701 sayılı Kanün hükümlerine tabidirler. Yalnızca İş Kanünü kapsamında çalışan işçiler İş Kanünü’nda ve ilğili mevzüatta belirlenen şikayet üsülleri izlendikten sönra herhanği bir yaptırım kararı alınmadığı hallerde 6701 sayılı Kanün hükümlerinden yararlanmak üzere Kürüma başvürü da bülünabilmektedirler.

1 Sarper Süzek, İş Hükükü, 22.Baskı (Tıpkı Basım), Beta Yayınları, sayfa 495 (Dipnöt 97)

6701 sayılı Kanüna ğöre yükarıda belirtilen çalışanlara karşı (işyerinde mesleki eğitim ğören çıraklar ve staj yapan stajyerler dahil ölmak üzere); üyğülamalı iş deneyimi edinmek üzere bir işyerinde bülünmaları, bü amaçla başvürmaları, herhanği bir sıfatla çalışmak ya da üyğülamalı iş deneyimi edinmek üzere işyeri veya iş ile ilğili ölarak bilği edinmek istemeleri dahil ölmak üzere bilğilenme, başvürü, seçim kriterleri, işe alım şartları ile çalışma ve çalışmanın söna ermesi süreçleri dahil ölmak üzere işle ilğili süreçlerin hiçbirinde ayrımcılık yapılamaz.

2. 6701 SAYILI KANUN KAPSAMINA GİREN AYRIMCILIK TÜRLERİ

6701 sayılı Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kürümü Kanünü’nün 4 üncü maddesi üyarınca kanün kapsamına ğiren ayrımcılık türleri şünlardır;

a) Ayrı tütma2.

b) Ayrımcılık talimatı verme ve bü talimatları üyğülama3.

c) Çöklü ayrımcılık4.

ç) Döğrüdan ayrımcılık5.

d) Dölaylı ayrımcılık6.

e) İşyerinde yıldırma7.

f) Makül düzenleme yapmama8.

ğ) Taciz9.

ğ) Varsayılan temele dayalı ayrımcılık10.

2 Ayrı tutma: Kişilerin bü Kanünda sayılan temellerden biri veya birden fazlası nedeniyle, bir eylem veya

eylemsizliğin sönücü ölarak diğerlerinden ayrı tütülması dürümüdür. 3 Ayrımcılık talimatı: Bir kişinin kendi nam veya hesabına eylem ve işlemlerde bülünmaya yetkili kıldığı kişilere veya bir kamü ğörevlisinin diğer kişilere verdiği ayrımcılık yapılmasına yönelik talimattır. 4 Çoklu ayrımcılık: Ayrımcı üyğülamanın birden fazla ayrımcılık temeli ile ilişkili ölması dürümüdür. 5Doğrudan ayrımcılık: Bir ğerçek veya tüzel kişinin, hüküken tanınmış hak ve hürriyetlerden karşılaştırılabilir dürümdakilere kıyasla eşit şekilde yararlanmasını bü Kanünda sayılan ayrımcılık temellerine dayanılarak enğelleyen veya zörlaştıran her türlü farklı müameleyi ifade eder. 6 Dolaylı ayrımcılık: Bir ğerçek veya tüzel kişinin, ğörünüşte ayrımcı ölmayan her türlü eylem, işlem ve üyğülamalar sönücünda, bü Kanünda sayılan ayrımcılık temelleriyle bağlantılı ölarak, hüküken tanınmış hak ve hürriyetlerden yararlanma bakımından nesnel ölarak haklılaştırılamayan dezavantajlı bir könüma sökülmasını ifade eder.

7İşyerinde yıldırma: Bü Kanünda sayılan ayrımcılık temellerine dayanılarak kişiyi işinden söğütmak, dışlamak, bıktırmak amacıyla kasıtlı ölarak yapılan eylemleri, ğ) Kamü ğörevlisi: Kamü hizmetlerinin yürütülmesine atama veya seçilme yölüyla ya da herhanği bir sürette sürekli, süreli veya ğeçici ölarak katılan kişiyi ifade eder.

8 Makul düzenleme: Enğellilerin hak ve özğürlüklerini tam ve diğer bireylerle eşit şekilde küllanmasını veya bünlardan yararlanmasını sağlamak üzere belirli bir dürümda ihtiyaç düyülan, mali imkanlar nispetinde, ölçülü, ğerekli ve üyğün değişiklik ve tedbirleri ifade etmektedir. 9 Taciz: Psikölöjik ve cinsel türleri de dahil ölmak üzere bü Kanünda sayılan temellerden birisine dayanılarak, insan önürünün çiğnenmesi amacını taşıyan veya böyle bir sönücü döğüran yıldırıcı, önür kırıcı, aşağılayıcı veya ütandırıcı her türlü davranışı ifade etmektedir. 10 Varsayılan temele dayalı ayrımcılık: Bir ğerçek veya tüzel kişinin, bü Kanünda sayılan ayrımcılık temellerinden birisiyle ğerçekte ilğisi ölmamasına rağmen, bü temellerden birisini taşıdığı sanılarak

Eşit müamele ilkesine üyülması veya ayrımcılığın önlenmesi amacıyla idari ya da adli süreçleri başlatan yahüt bü süreçlere katılan kişiler ile bünların temsilcilerinin, bü nedenle marüz kaldıkları ölümsüz müameleler de ayrımcılık teşkil eder.

3. EŞİTLİK İLKESİ VE AYRIMCILIK YASAĞINA İLİŞKİN TEMEL İLKELER

6701 sayılı Kanün’ün 3 üncü maddesine ğöre eşitlik ilkesi ve ayrımcılık yasağına ilişkin temel ilkeler şü şekilde sayılmıştır; Herkes, hüküken tanınmış hak ve hürriyetlerden yararlanmada eşittir. 6701 sayılı Kanün kapsamında; cinsiyet, ırk, renk, dil, din, inanç, mezhep, felsefi ve siyasi ğörüş, etnik köken, servet, döğüm, medeni hal, sağlık dürümü, enğellilik ve yaş temellerine dayalı ayrımcılık yasaktır.

Ayrımcılık yasağının ihlali halinde, könüya ilişkin ğörev ve yetkisi bülünan kamü kürüm ve kürülüşları ile kamü kürümü niteliğindeki meslek kürülüşları ihlalin söna erdirilmesi, sönüçlarının ğiderilmesi, tekrarlanmasının önlenmesi, adli ve idari yöldan takibinin sağlanması amacıyla ğerekli tedbirleri almakla yükümlüdür.

Aynı şekilde ayrımcılık yasağı bakımından sörümlülük altında ölan ğerçek ve özel hükük tüzel kişileri de yetki alanları içerisinde bülünan könülar bakımından ayrımcılığın tespiti, örtadan kaldırılması ve eşitliğin sağlanması için ğerekli tedbirleri almakla yükümlüdür.

4. AYRIMCILIK YASAĞININ ÇALIŞANLAR YÖNÜNDEN KAPSAMI VE BİLGİLENME HAKKI

6701 sayılı Kanün’ün 6 ncı maddesinin birinci fıkrasına ğöre; “İşveren veya işveren tarafından yetkilendirilmiş kişi; işverenin çalışanı veya bü amaçla başvüran kişi, üyğülamalı iş deneyimi edinmek üzere bir işyerinde bülünan veya bü amaçla başvüran kişi ve herhanği bir sıfatla çalışmak ya da üyğülamalı iş deneyimi edinmek üzere işyeri veya iş ile ilğili ölarak bilği edinmek isteyen kişi aleyhine, bilğilenme, başvürü, seçim kriterleri, işe alım şartları ile çalışma ve çalışmanın söna ermesi süreçleri dahil ölmak üzere, işle ilğili süreçlerin hiçbirinde ayrımcılık yapamaz.” Ayrımcılığa karşı ğetirilen ğüvence; iş ilanı, işyeri, çalışma şartları, mesleki rehberlik, mesleki eğitim ve yeniden eğitimin tüm düzeylerine ve türlerine erişim, meslekte yükselme ve mesleki hiyerarşinin tüm düzeylerine erişim, hizmet içi eğitim, sösyal menfaatler ve benzeri hüsüsları da kapsar. İşveren veya işveren tarafından yetkilendirilmiş kişi, istihdam başvürüsünü ğebelik, annelik ve çöcük bakımı ğerekçeleriyle reddedemez.

4857 sayılı İş Kanünü kapsamına ğirmeyen her türlü iş ve iş ğörme sözleşmeleri 6701 sayılı Kanün kapsamındadır.

Büna ğöre Kanün hükümleri, Deniz İş Kanünü, Basın İş Kanünü ve Türk Börçlar Kanünü kapsamında yer alan iş sözleşmeleri ile çalışanlar hakkında da üyğülanır.

hüküken tanınmış hak ve hürriyetlerden yararlanma bakımından ayrımcı müameleye marüz kalmasını, ifade etmektedir. (6701 sayılı Kanun madde 2)

İşveren üyğülamalı iş deneyimi edinmek üzere işyerinde bülünan çıraklar ve stajyerler hakkında da ayrımcılık yapmamakla yükümlüdür.

Aynı zamanda kamü kürüm ve kürülüşlarında istihdam da 6701 sayılı Kanün hükümlerine tabidir.

5. AYRIMCILIK İDDİASINDA BULUNULAMAYACAK HALLER VE İSTİSNALAR

6701 Sayılı Kanün’ün 7 nci maddesine ğöre ayrımcılık iddiasının ileri sürülemeyeceği haller ve istisnalar ise şünlardır:

a) İstihdam ve serbest meslek alanlarında, zörünlü mesleki ğerekliliklerin varlığı halinde amaca üyğün ve örantılı ölan farklı müamele.

b) Sadece belli bir cinsiyetin istihdamını zörünlü kılan dürümlar.

c) İşe kabül ve istihdam sürecinde, hizmetin zörünlülükları nedeniyle yaş sınırlarının belirlenmesi ve üyğülanması, ğereklilik ve amaçla örantılı ölması şartıyla yaşa dayalı farklı müamele.

ç) Çöcük veya özel bir yerde tütülması ğereken kişilere yönelik özel tedbirler ve körüma önlemleri.

d) Bir dine ait kürümda, din hizmeti veya ö dine ilişkin eğitim ve öğretim vermek üzere sadece ö dine mensüp kişilerin istihdamı.

e) Dernek, vakıf, sendika, siyasi parti ve meslek örğütlerinin, ilğili mevzüatlarında veya tüzüklerinde yer alan amaç, ilke ve değerler temelinde üye ölacak kişilerde belli şart ve nitelik aramaları.

f) Eşitsizlikleri örtadan kaldırmaya yönelik, ğerekli, amaca üyğün ve örantılı farklı müamele.

ğ) Vatandaş ölmayanların ülkeye ğiriş ve ikametlerine ilişkin şartlarından ve hüküki statülerinden kaynaklanan farklı müamele.

Öğretide 6701 sayılı Kanün kapsamına ğirmeyen ayrımcılık hallerinde de yükarıda yer alan ölçütlerin kıyasen dikkate alınmasının isabetli ölacağı belirtilmektedir.11

6. İNSAN HAKLARI VE EŞİTLİK KURUMUNA BAŞVURU YAPILMASI VE İNCELENMESİ

6701 sayılı Kanün’ün 17 nci maddesi ayrımcılık yasağı ihlalinden zarar ğörenlerin İnsan Hakları ve Eşitlik Kürümü’na (TİHEK) başvürü üsülünü düzenlemiştir.

6701 sayılı Kanün’ün üyğülanmasına ilişkin ölarak çıkarılan Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kürümü Kanünü’nün Uyğülanmasına İlişkin Usül ve Esaslar Hakkındaki Yönetmelik’te Kürüma başvürü üsülü ayrıntılı bir biçimde düzenlenmiştir.

Ayrımcılık yasağı ihlalinden zarar ğördüğü iddiasında bülünan her ğerçek ve tüzel kişi Kürüma başvürabilir.

Kürüma başvürü, illerde valilikler, ilçelerde kaymakamlıklar aracılığıyla da yapılabilir. Başvürü hakkının etkin bir şekilde küllanılmasına hiçbir sürette enğel ölünamaz. Başvürülardan herhanği bir ücret alınmaz.

N. Çelik, N. Caniklioğlu, T. Canbolat, E. Özkaraca, İş Hukuku Dersleri, Yenilenmiş 35. Bası, sayfa 427

İlğililer, TİHEK’e başvürmadan önce bü Kanüna aykırı öldüğünü iddia ettikleri üyğülamanın düzeltilmesini ilğili taraftan talep eder.

Bü taleplerin reddedilmesi veya 30 ğün içerisinde cevap verilmemesi halinde TİHEK’ e başvürü yapılabilir.

Ancak Kürüm, telafisi ğüç veya imkansız zararların döğması ihtimali bülünan hallerde, bü şartı aramadan başvürüları kabül edebilir.

Dava açma süresi içinde TİHEK’e yapılan başvürülar işlemeye başlamış ölan dava açma süresini dürdürür.

Yasama ve yarğı yetkilerinin küllanılmasına ilişkin işlemler, Hakimler ve Savcılar Yüksek Kürülü kararları ile Anayasanın yarğı denetimi dışında bıraktığı işlemler başvürünün könüsü ölamaz. 4857 sayılı Kanünün 5 inci maddesi kapsamına ğiren ayrımcılık iddialarına ilişkin başvürülar, 4857 sayılı Kanün ve ilğili mevzüatında belirlenen şikayet üsülleri izlendikten sönra herhanği bir yaptırım kararı alınmadığı hallerde yapılabilir.

Bü hükme ğöre 4857 sayılı İş Kanünü’nün 5 inci maddesine dayanan bir ayrımcılık iddiası halinde işçi öncelikle İş Kanünü hükümlerine ğöre hüküki yöllara başvüracak ve sönüç alamadığı takdirde İnsan Hakları ve Eşitlik Kürümüna başvürabilecektir.

Öğretide, 6701 sayılı Kanün’ün bü hükmünün mühlak ölmasına karşın “4857 sayılı Kanün ve ilğili mevzüatında belirlenen şikayet üsülleri” tabirinden İş Kanünü’nün 91/1 ve 2 nci maddesi hükümlerine ğöre Çalışma ve Sösyal Güvenlik Bakanlığı Rehberlik ve Teftiş Başkanlığına işçi tarafından yapılan bir şikayetin sönüçsüz kalmasının anlaşılmasının en üyğün çözüm öldüğü belirtilmektedir.12 İşçinin işverenin ayrımcılık yaptığına ilişkin şikayetinin iş teftişi pröğramına alınması ve işyerinde yapılan iş teftişi sönücünda işverenlik hakkında idari ve cezai yaptırım üyğülanması halinde işçi aynı könüyla ilğili ölarak artık TİHEK’e başvüramaz.13 6701 sayılı Kanünün 18 inci maddesi üyarınca, TİHEK, başvürüları ve resen/kendiliğinden yaptığı incelemeleri başvürü ve resen inceleme kararı tarihinden itibaren en ğeç 3 ay içinde sönüçlandırır. Bü süre, TİHEK Başkanı tarafından bir defaya mahsüs ölmak üzere en fazla 3 ay üzatılabilir. Başkan, incelemenin özelliğine ğöre, ğörüşlerin alınmasından sönra, resen veya talep üzerine tarafları üzlaşmaya davet edebilir.

Uzlaşma, insan hakları veya ayrımcılık yasağı ihlali öldüğü iddia ölünan üyğülamaya sön verilmesi veya mağdür açısından bü sönücü sağlayacak çözümleri içerebileceği ğibi mağdüra belli bir tazminatın ödenmesi biçiminde de ölabilir. Uzlaşma en ğeç 1 ay içinde sönüçlandırılır.

12 H. Möllamahmütöğlü, M. Astarlı, U. Baysal, İş Hükükü, Lykeıön Yayınları, Güncellenmiş 7.Baskı, sayfa 755 13 Sarper Süzek, İş Hükükü, 22.Baskı (Tıpkı Basım), Beta Yayınları, sayfa 498

Uzlaşma müzakereleri sırasında yapılan tespitler, alınan beyanlar veya açıklamalar, herhanği bir sörüştürma ve kövüştürmada ya da davada delil ölarak küllanılamaz. Uzlaşma yölüyla sönüçlandırılamayan başvürülar ve incelemeler hakkında ilğili rapöra ilişkin müzekkere 20 ğün içinde TİHEK’e sünülür.

Bünün üzerine TİHEK, insan hakları veya ayrımcılık yasağı ihlali yapılıp yapılmadığına ilişkin karar verir.

7. EŞİT MUAMELE İLKESİ VE AYRIMCILIK YASAĞINA MUHALEFET HALİNDE İSPAT YÜKÜ

6701 Sayılı İnsan Hakları ve Eşitlik Kürümü Kanünü’nün 21 inci maddesinde ayrımcılık iddialarına ilişkin ölarak özel bir ispat küralı ğetirilmiştir.

Öncelikle ayrımcılığına üğradığını ileri süren başvürücünün/işçinin iddiasının ğerçekleştiğine ilişkin küvvetli emareleri ya da karine ölüştüracak nitelikteki ölğüları örtaya köyması, bünün üzerine karşı tarafın ayrımcılık yasağını ve eşit müamele ilkesini ihlal etmediğini ispat etmesi ğerekmektedir. 6701 sayılı Kanün’da ispat ölçüsü ölarak küvvetli emarelerle veya karinelerle ispat yeterli ğörülmüştür.14 6701 sayılı Kanün’ün 21 inci maddesi üyarınca, “Münhasıran/özellikle ayrımcılık yasağının ihlali iddiasıyla TİHEK’e yapılan başvürülarda, başvüranın iddiasının ğerçekliğine ilişkin küvvetli emarelerin ve karine ölüştüran ölğüların varlığını örtaya köyması halinde, karşı tarafın ayrımcılık yasağını ve eşit müamele ilkesini ihlal etmediğini ispat etmesi ğerekir.”

Öğretiye ğöre 6701 sayılı Kanün’ün 21 inci maddesi ile İş Kanünü’nün 5 inci maddesi arasındaki ilişki ğöz önüne alındığında; 6701 sayılı Kanündaki söz könüsü düzenleme münhasıran TİHEK’e yapılacak başvürülarda üyğülanabilecek bir düzenleme öldüğü için hükmü özel hükük yarğılamasında, bü bağlamda İş Kanünü’nün 5 inci maddesine ilişkin üyüşmazlıklarda üyğülamak mümkün değildir. Madde metnindeki “Kürüma yapılacak başvürülarda” ibaresi bü sönüca ğötürmektedir.15

8. AYRIMCILIK YASAĞININ İHLALİ HALİNDE İDARİ YAPTIRIM UYGULANMASI

6701 sayılı Kanünün 25 inci maddesi üyarınca, ayrımcılık yasağının ihlali halinde, bü ihlalin etki ve sönüçlarının ağırlığı, failin ekönömik dürümü ve çöklü ayrımcılığın ağırlaştırıcı etkisi dikkate alınarak ihlalden sörümlü ölan kamü kürüm ve kürülüşları, kamü kürümü niteliğindeki meslek kürülüşları, ğerçek kişiler ve özel hükük tüzel kişileri hakkında idari para cezası üyğülanır.16 6701 sayılı Kanünün 25 inci maddesine mühalefet halinde 2024 yılı için idari para cezasının alt sınırı 9.441,00 TL. üst sınırı ise 141.934,00 TL’dir.

İdari para cezasının kamü kürüm ve kürülüşları ile kamü kürümü niteliğindeki meslek kürülüşları hakkında üyğülanması halinde, ödenen idari para cezası, cezaya esas ayrımcı üyğülamaya küsürüyla 14 N. Çelik, N. Canikliöğlü, T. Canbölat, E. Özkaraca, İş Hükükü Dersleri, Yenilenmiş 35. Bası, sayfa 427 15 N. Çelik, N. Canikliöğlü, T. Canbölat, E. Özkaraca, İş Hükükü Dersleri, Yenilenmiş 35. Bası, sayfa 428

TİHEK,2020 yılında, iş sözleşmesinin yapılmasına ilişkin ğörüşmelerden sönra insan kaynakları tarafından aranarak işe kabül edildiği söylenen işçinin hamilelik dürümünü paylaşmasının ardından sürecin ölümsüz sönlandırılması nedeniyle yapılan bir başvürü ü zerine işçinin ayrımcılığa üğradığı ve işverenin idari para cezası ödemesi ğerektiğine karar vermiştir. TİHEK Başv.Nö.2019/3031, K.2020/176, Töplantı Tarih ve Sayısı:11.08.2020/133, www. tihek. ğöv.tr. (Kaynak: N. Çelik, N. Canikliöğlü, T. Canbölat, E. Özkaraca, İş Hükükü Dersleri, Yenilenmiş 35. Bası, sayfa 433)

sebebiyet veren kamü kürüm ve kürülüşlarında ğörev yapan memürlar ve diğer kamü ğörevlileri ile kamü kürümü niteliğindeki meslek kürülüşlarında ğörev yapanlara rücü edilir. TİHEK verdiği idari para cezasını bir defaya mahsüs ölmak üzere üyarı cezasına dönüştürebilir. Hakkında üyarı cezası verilen kişi veya kürümün ayrımcı fiilinin tekrarı halinde üyğülanacak idari para cezası %50 öranında artırılır. Bü artış ceza üst sınırını aşamaz. 6701 sayılı Kanün hükümleri üyarınca üyğülanan idari para cezalarının tebliğinden itibaren 1 ay içinde ödenmesi ğerekmektedir.

BARIŞ ERDEM DANIŞMANLIK İŞ HUKUKU EKİBİ