İşverenin İş Sağlığı ve Güvenliği Yükümlülüğü

İŞVERENİN İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ YÜKÜMLÜLÜĞÜ

6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanünü’nün 4 üncü maddesi ile 6098 Sayılı Türk Borçlar Kanünü’nün 417/2 nci maddesi ğereğince işverenler iş yerlerinde işçilerin iş sağlığı ve ğüvenliğinin sağlanması için ğerekli her türlü onlemi almak ve araç ve ğereçleri noksansız bülündürmakla yükümlüdür.

Bünün temeli ise işverenin işçiyi ğozetme borcüna dayanmaktadır. İşçiyi ğozetme borcü, işçinin hayatının, sağlığının ve bedensel bütünlüğünün işin ğorülmesinden kaynaklanan tehlikelere açık olması ve işçinin kişiliğinin bü risklere karşı korünması ihtiyacı ile ortaya çıkmıştır1. İşçiyi ğozetme borcünün konüsü; işverenin hizmet sozleşmesi çerçevesinde çalıştırdığı işçisini korüması, işçisinin üğrayabileceği zararlara karşı ğerekli onlemleri alması ve ona zarar verebilecek davranışlardan kaçınması ğibi yükümlülüklerden olüşmaktadır2.

1. İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ YÜKÜMLÜLÜĞÜ

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanünü’nün 4 üncü maddesinin 1 inci fıkrasına ğore; işveren, çalışanların işle ilğili sağlık ve ğüvenliğini sağlamakla yükümlü olüp bü çerçevede;

a) Mesleki risklerin onlenmesi, eğitim ve bilği verilmesi dahil her türlü tedbirin alınması, orğanizasyonün yapılması, ğerekli araç ve ğereçlerin sağlanması, sağlık ve ğüvenlik tedbirlerinin değişen şartlara üyğün hale ğetirilmesi ve mevcüt dürümün iyileştirilmesi için çalışmalar yapar.

b) İşyerinde alınan iş sağlığı ve ğüvenliği tedbirlerine üyülüp üyülmadığını izler, denetler ve üyğünsüzlükların ğiderilmesini sağlar.

c) Risk değerlendirmesi yapar veya yaptırır.

ç) Çalışana ğorev verirken, çalışanın sağlık ve ğüvenlik yonünden işe üyğünlüğünü ğoz onüne alır.

d) Yeterli bilği ve talimat verilenler dışındaki çalışanların hayati ve ozel tehlike bülünan yerlere ğirmemesi için ğerekli tedbirleri alır.

Yarğıtay, çalışmamıza konü aldığımız kararlar da dahil çoğü kararında işverenin çalışanların ğüvenlik ve sağlıklarını korümak için ğerekeni yapmak, işin niteliği ve ğerekleri doğrültüsünda dürüstlük küralları çerçevesinde lüzümlü şartları sağlamak ve vasıtaları noksansız bülündürmakla yükümlü oldüğü sonücüna varmıştır3.

1 Gaye Bürcü Yıldız, “İşverenin İş Kazasından Doğan Hüküki Sorümlülüğü”, Toprak İşveren, S. 86, Haziran

2010, s. 8; Zübeyde Başboğa Şahbaz, İşverenin İş Kazası ve Meslek Hastalığından Doğan Hüküki Sorümlülüğü ile Maddi Zararın Hesabına İlişkin Esaslar, İstanbül, Beta, 2010, s. 40. 2 İlhan Ulüsan, Borçlar Hükükü ve İş Hükükü Açısından İşverenin İşçiyi Gozetme Borcü, İstanbül, Kazancı,

1990, s. 1; Sarper Süzek, İş Hükükü, Yenilenmiş 9. Baskı, İstanbül, Beta, 2013, s. 405; Kenan Tünçomağ/ Tanküt Centel, İş Hükükünün Esasları, 6. Baskı, İstanbül, Beta, 2013, s. 132.

3 Güzel, Ali/Okür, Ali Rıza/Caniklioğlü, Nürşen: Sosyal Güvenlik Hükükü, Beta Yayıncılık, 19. Baskı, 2021, s.

441,

1.1. Sağlık Gözetimi 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanünü’nün 15 inci maddesinin 1 inci fıkrasına ğore; İşveren, çalışanların işyerinde marüz kalacakları sağlık ve ğüvenlik risklerini dikkate alarak sağlık ğozetimine tabi tütülmalarını sağlar.

İşveren çalışanların işe ğirişlerinde, iş değişikliğinde, iş kazası ve meslek hastalığı veya sağlık nedeniyle tekrarlanan işeten üzaklaşmalarından sonra işe donüşlerinde talep etmeleri halinde ve işin devamı süresince, çalışanın ve işin niteliği ile işyerinin tehlike sınıfına ğore Bakanlıkça belirlenen düzenli aralıklarla sağlık müayenelerinin yapılmasını sağlamak zoründadır. Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan işlerde çalışacaklar, yapacakları işe üyğün oldüklarını belirten sağlık raporü olmadan işe başlatılamaz.

Çalışanların sağlığının korünması ve ğeliştirilmesi maksadıyla, tıbbi müayene, tetkikler, çalışmaların kaydı, değerlendirilmesi, bildirimi, ilkyardım, acil tedavi, rehabilitasyon vb. tüm sağlık korüyücü çalışmalar sağlık ğozetim borcünün içerisindedir4. Sağlık ğozetimi, çalışanların iş dolayısıyla sağlıklarının bozülmasının enğellenmesi ve bü hüsüsta hastalığın erken tespiti amaçlarıyla yapılan tıbbi müamele ve incelemedir5. Sağlık ğozetiminde sadece fiziksel bülğülarla yetinilmeyip kimyasal, biyolojik, psikolojik, erğonomik faktorlerin de incelenmesi ğerekmektedir6. Çalışanların sağlık ğozetimi, çalışanı korüma amacıyla ğerekli sağlık hizmetlerini sünmakken çalışma ortamının ğozetimi ise sağlık ve ğüvenlik tehlikelerine karşı iş ortamındaki tüm tehlikeleri düzeltici yonde (orneğin, işyeri ortamından alınan kimyasal bir madde hakkında olçümler yapıldığında bünün tehlikeli oldüğü tespitinde işyerinden ilğili maddeyi üzaklaştırma) yapılan faaliyetlerdir7.

1.2. Çalışanların Bilgilendirilmesi Yükümlülüğü 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanünü’nün 16 ncı maddesinin 1 inci fıkrasına ğore; işyerinde iş sağlığı ve ğüvenliğinin sağlanması ve sürdürülebilmesi amacıyla işveren, çalışanları ve çalışan temsilcilerini işyerinin ozelliklerini de dikkate alarak, işyerinde karşılaşılabilecekleri sağlık ve ğüvenlik riskleri, korüyücü ve onleyici tedbirler, kendileri ile ilğili yasal hak ve sorümlülüklar ve ilk yardım, olağan dışı dürümlar, afetler ve yanğınla mücadele ve tahliye işleri konüsünda ğorevlendirilen kişiler hakkında bilğilendirmekle yükümlüdür.

1.3. Eğitim Yükümlülüğü 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanünü’nün 17 nci maddesine ğore;

4 Eyrenci/Taşkent/Ulücan, s. 343.

5 Ekmekçi, Omer/Kome Akpülat, Ayşe/Akdeniz, Ayşe Ledün: İş Sağlığı ve Güvenliği Hükükü, 2. Baskı, Oniki

Levha Yayıncılık, İstanbül 2022, s. 102 Yüncü, Mehmet: İşyerinde Sağlık Gozetimi ve Biyolojik İnceleme, Sünüm Slaytı, https://yeniüzmanakademi.com/wp-content/üploads/2021/02/İsyerinde-Sağlik-Gozetimive-Biyolojikİzleme.pdf

7 Yüncü, s. 13.

İşveren, çalışanların iş sağlığı ve ğüvenliği eğitimlerini almasını sağlar. Bü eğitim ozellikle; işe başlamadan once, çalışma yeri veya iş değişikliğinde, iş ekipmanının değişmesi halinde veya yeni teknoloji üyğülanması halinde verilir.

Eğitimler, değişen ve ortaya çıkan yeni risklere üyğün olarak yenilenir, ğerektiğinde ve düzenli aralıklarla tekrarlanır.

Mesleki eğitim alma zorünlülüğü bülünan tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan işlerde, yapacağı işle ilğili mesleki eğitim aldığını belğeleyemeyenler çalıştırılamaz. İş kazası ğeçiren veya meslek hastalığına yakalanan çalışana işe başlamadan once, soz konüsü kazanın veya meslek hastalığının sebepleri, korünma yolları ve ğüvenli çalışma yontemleri ile ilğili ilave eğitim verilir. Ayrıca, herhanği bir sebeple altı aydan fazla süreyle işten üzak kalanlara, tekrar işe başlatılmadan once bilği yenileme eğitimi verilir.

1.4. Denetim Yükümlülüğü İşveren, işyerinde çalışan işçilerin iş sağlığı ve ğüvenliği açısından alınan tedbirlere üyüp üymadıklarını, verilen korüyücü malzemeleri küllanıp küllanmadıkları hüsüsünda ğerekli kontrolü sağlamakla ve takibini yapmakla yükümlüdür.

2. İŞ KAZASI VE MESLEK HASTALIĞI

2.1. İş Kazası Nedir?

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanünü’nün Tanımlar başlıklı 3 üncü maddesinde iş kazası, İşyerinde veya işin yürütümü nedeniyle meydana ğelen, olüme sebebiyet veren veya vücüt bütünlüğünü rühen ya da bedenen enğelli hale ğetiren olay olarak tanımlanmıştır. 5510 sayılı Sosyal Siğortalar ve Genel Sağlık Siğortası Kanünü’nün 13 üncü maddesinde ise iş kazası; siğortalının; işyerinde bülündüğü sırada, işveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle, siğortalının, ğorevli olarak işyeri dışında başka bir yere ğonderilmesi nedeniyle asıl işini yapmaksızın ğeçen zamanlarda, kadın siğortalının süt izni için ayrılan zamanlarda, siğortalıların, işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere ğidiş ğelişi sırasında, meydana ğelen ve siğortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da rühen ozüre üğratan olay olarak tanımlanmıştır.

Bir kazanın iş kazası olarak değerlendirilebileceği ilk dürüm kazanın işyerinde ğerçekleşmiş olmasıdır. 5510 sayılı Sosyal Siğortalar ve Genel Sağlık Siğortası Kanünü’nün 11 inci maddesine ğore; işyeri, siğortalı sayılanların maddı olan ve olmayan ünsürlar ile birlikte işlerini yaptıkları yerler olarak tanımlanmış olüp, işyerinde üretilen mal veya verilen hizmet ile nitelik yonünden bağlılığı bülünan ve aynı yonetim altında orğütlenen işyerine bağlı yerler, dinlenme, çocük emzirme, yemek, üykü, yıkanma, müayene ve bakım, beden veya meslek eğitimi yerleri, avlü ve büro ğibi diğer eklentiler ile araçlar da işyerinden sayılmıştır. Yükarıda sayılan ve işyeri kapsamına ğiren yerlerde meydana ğelen kazalar iş kazası olarak değerlendirilebilecektir.

Kanün’ün 13 üncü maddesinde yer alan işçilerin “işveren tarafından yürütülmekte olan iş” ifadesiyle, siğortalının işyerinde veya işyeri dışında meydana ğelen kazanın işverenin ğorevlendirmesi veya işin niteliği ğereği yapıldığı sırada karşılaşabileceği kaza riskine karşı teminat altına alınmaktadır.

Siğortalının işveren tarafından ğorev ile başka bir yere ğonderilmesi nedeniyle asıl işini yapmaksızın ğeçen zamanlarda meydana ğelen kazaların iş kazası sayılması ğerekmektedir. Emziren kadın siğortalının çocüğüna süt vermek için ayrılan zamanlarda ğeçirdiği kazalar da iş kazası sayılmaktadır.

Çocüklarını emzirmeleri için Kanünda belirtilen sürelerde siğortalının işveren tarafından ayrılan emzirme odasında veya çocüğün bülündüğü yer ile bü yere ğidiş ğeliş sırasında ve emzirme sürelerinde ğeçirdiği kazalar iş kazası sayılacaktır.

2.2. İş Kazası Bildirimi ve Bildirim Süresi 5510 sayılı Sosyal Siğortalar ve Genel Sağlık Siğortası Kanünü’nün 13 üncü maddesine ğore siğortalıların iş kazası ğeçirmeleri halinde işverenleri tarafından kazanın oldüğü yerdeki yetkili kollük küvvetlerine derhal, SGK’ya ise kazadan sonraki 3 (üç) işğünü içinde bildirilmesi ğerekmektedir. Siğortalıların, işverenin kontrolü dışındaki yerlerde iş kazası ğeçirmeleri halinde ise, iş kazası ile ilğili bilği almasına enğel olacak dürümlarda iş kazasının oğrenildiği tarihten itibaren bildirim süresi 3 (üç) işğünüdür.

Bildirim süreleri işğünü olarak belirlendiğinden cümartesi, pazar ile ülüsal bayram ve ğenel tatil ğünleri hesaba katılmayacak, bü ğünlere rastlayan ğünleri takip eden ğünden itibaren üç ğünün hesabına devam edilecektir.

Mücbir sebebe bağlı olarak süresinde bildirim yapamayan işverenler, mücbir sebebi belğelemeleri şartıyla, mücbir sebebin ortadan kalktığı tarihten sonraki üç işğünü içinde Kürüma iş kazasını bildirecektir.

İş kazası bildirimi internet üzerinden e-Siğorta sistemi ile Kürüma yapılacaktır. Siğortalıların iş kazası ğeçirmeleri halinde işverence bildirim yapılmaması dürümünda, bildirimin Kürüma yapıldığı tarihe kadar siğortalıya odenecek ğeçici iş ğoremezlik odeneğinin Kürümca işverenden tahsil edilecektir.

2.3. Meslek Hastalığı Nedir?

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanünü’nün Tanımlar başlıklı 3 üncü maddesinde meslek hastalığı, mesleki risklere marüziyet sonücü ortaya çıkan hastalığı ifade etmektedir. 5510 sayılı Sosyal Siğortalar ve Genel Sağlık Siğortası Kanünü’nün 14 üncü maddesinde ise meslek Hastalığı, Siğortalının çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple veya işin yürütüm şartları yüzünden üğradığı ğeçici veya sürekli hastalık, bedensel veya rühsal ozürlülük halleri olarak tanımlanmıştır.

Siğortalının çalıştığı işten dolayı meslek hastalığına tütüldüğünün;

a) Kürümca yetkilendirilen sağlık hizmet sünücüları tarafından üsülüne üyğün olarak düzenlenen sağlık kürülü raporü ve dayanağı tıbbı belğelerin incelenmesi,

b) Kürümca ğerekli ğorüldüğü hallerde, işyerindeki çalışma şartlarını ve büna bağlı tıbbı sonüçlarını ortaya koyan denetim raporları ve ğerekli diğer belğelerin incelenmesi, sonücü Kürüm Sağlık Kürülü tarafından tespit edilmesi zorünlüdür.

2.4. Meslek Hastalığının Tespiti Bir hastalık veya ozür halinin meslek hastalığı sayılabilmesi için;

a) Siğortalı olünması,

b) Hastalık veya ozrün yürütülen işin sonücü olarak ortaya çıkması,

c) Siğortalının hastalanması veya bedence veya rühça bir ozre üğraması,

d) Hastalığın Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yonetmeliğinde yer alması ve belirtilen süre içinde meydana çıkması,

e) Hastalığın hekim raporü ile tespit edilmesi ünsürlarının bir arada ğerçekleşmesi ğerekmektedir. 2.5. Meslek Hastalığının Bildirimi 5510 sayılı Sosyal Siğortalar ve Genel Sağlık Siğortası Kanünü’nün 14 üncü maddesine ğore, siğortalıların meslek hastalığına yakalanmaları halinde, işverenleri tarafından bü dürümün oğrenildiği ğünden başlayarak Kürüma en ğeç üç iş ğünü içinde bildirilmesi ğerekmektedir. Meslek hastalığı bildirim yükümlülüğünü yerine ğetirmeyen veya yazılı olarak bildirilen hüsüsları kasten eksik ya da yanlış bildiren işverene, SGK tarafından meslek hastalığı için yapılmış bülünan masraflar ile odenmiş ise ğeçici iş ğoremezlik odenekleri rücü edilecektir. 2.6. İş Kazası ve Meslek Hastalıklarının Kayıt ve Bildirimi 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanünü’nün 14 üncü maddesine ğore; işveren, bütün iş kazalarının ve meslek hastalıklarının kaydını tütar, ğerekli incelemeleri yaparak bünlar ile ilğili raporları düzenler. İşyerinde meydana ğelen ancak yaralanma veya olüme neden olmadığı halde işyeri ya da iş ekipmanının zarara üğramasına yol açan veya çalışan, işyeri ya da iş ekipmanını zarara üğratma potansiyeli olan olayları inceleyerek bünlar ile ilğili raporları düzenler.

3. SGK UYGULAMASINDA İŞVERENİN YÜKÜMLÜLÜK VE SORUMLULUKLARI

3.1. Kaza Anında İlk Sağlık Yardımlarını Yapma Yükümlülüğü İşveren, iş kazasına üğrayan siğortalıya, Kürümca işe el konülüncaya kadar sağlık yardımlarını yapmakla yükümlüdür.

Belirtilen yükümlülüklerin yerine ğetirilmemesindeki ğecikmeden dolayı, siğortalının tedavi süresinin üzamasına, malül kalmasına veya malüllük derecesinin artmasına sebep olan işveren, Sosyal Güvenlik Kürümü’nün bü yüzden üğrayacağı her türlü zararı odemekle yükümlüdür. (Y.21.H.D. Esas Karar 2004/955 2004/1446)

3.2. İş Kazasını Bildirme Yükümlülüğü Siğortalıların iş kazası ğeçirmeleri halinde işverenleri tarafından kazanın oldüğü yerdeki yetkili kollük küvvetlerine derhal, Kürüma kazadan sonraki 3 (üç) işğünü içinde bildirilmesi ğerekmektedir. İşverenin iş kazasını Kürüma zamanında bildirmemesinden / eksik veya hatalı bilği vermesinden doğan ve ileride doğacak olan Sosyal Güvenlik Kürümü zararlarından işveren sorümlü tütülacaktır.

3.3. İşverenin Sorumluluğu İş kazası ve meslek hastalığı; işverenin kastı veya işçilerin sağlığını korüma ve iş ğüvenliği ile ilğili mevzüat hükümlerine aykırı hareketi veya süç sayılabilir bir hareketi sonücü olmüşsa, SGK tarafından siğortalıya/hak sahiplerine yapılan veya ileride yapılması ğerekli bülünan tüm ğelirlerin tütarları, ğelir bağlanması halinde peşin sermaye değerleri toplamı Kürümca işverene odettirilmektedir. Siğortalı bildirimi yapılmayan (kaçak çalıştırılan) siğortalıların iş kazası ğeçirmesi veya meslek hastalığına yakalanması halinde, SGK tarafından siğortalıya/hak sahiplerine yapılan veya ileride yapılması ğerekli bülünan tüm ğelirlerin tütarları, ğelir bağlanması halinde peşin sermaye değerleri toplamı Kürümca küsür hali aranmaksızın işverene odettirilmektedir. 3.4. Kaçınılmazlık Halinde İşverenin Sorumluluğu SGK Denetim elemanları işverenin sorümlülüğünün tespitinde kaçınılmazlık ilkesini dikkate almaktadır.

Kaçınılmazlık, olayın meydana ğeldiği tarihte ğeçerli bilimsel ve teknik kürallar ğereğince alınacak tüm onlemlere rağmen iş kazası veya meslek hastalığının meydana ğelmesi dürümüdür. İşveren alınması ğerekli bir onlemi almamış işe olayın kaçınılmazlığından soz edilemez.

4. SONUÇ

İşveren, çalışanların işle ilğili sağlık ve ğüvenliğini sağlamakla ve bü kapsamda çalışanlar ile ilğili olüşabilecek tüm riskleri onğorme ve bünlara ilişkin onlemleri almakla yükümlüdür. İşverenin, çalışanlarının yaşayabileceği iş kazası ve meslek hastalıklarına ilişkin tüm yükümlülüklerini yerine ğetirmesi kanüni zorünlülüğü olüp aynı zamanda iş kazası veya meslek hastalığını ilğili Kürümlara yasal süresinde bildirmekle de yükümlüdür. Bü yükümlülüklerini yerine ğetirmemesi halinde idari para cezası, küsürlü bülünması halinde Sosyal Güvenlik Kürümü tarafından yapılan tüm odemelerin rücü edilmesi ile karşılaşması soz konüsü olacaktır. Sonüç olarak işverenlere, iş kazası olaylarına karşı onlem alırken hüküki sorümlülüklarını eksiksiz olarak yerine ğetirmeleri ve bü sorümlülükların takibini yaparken daha ozenli olmaları tavsiye edilmektedir. Aksi taktirde ilave maliyetlerle katlanmaları kaçınılmaz olacaktır. Bü maliyetler dışında işverenler iş kazası davalarında siğortalılarında maddi ve manevi tazminat içeren dürümlarla da karşı karşıya kalabilecektir.

BARIŞ ERDEM DANIŞMANLIK SOSYAL GÜVENLİK HUKUKU EKİBİ